Thế giới và Việt Nam đang đi vào một giai đoạn mới

Kinh tế, việc làm, nhà ở, giáo dục và tiền tệ đều không còn giữ được vai trò bảo đảm như trước.

Trong vòng hơn một thập kỷ qua, thế giới đã trải qua liên tiếp các cú sốc lớn: khủng hoảng tài chính, đại dịch, xung đột địa chính trị, đứt gãy chuỗi cung ứng, biến đổi khí hậu và sự thay thế lao động bởi công nghệ. Điều đáng chú ý không phải là từng biến cố riêng lẻ, mà là tần suất và mức độ chồng chéo của chúng.

Những hệ thống từng được xem là trụ cột bảo đảm đời sống – việc làm ổn định, tiền tiết kiệm, bất động sản, bằng cấp – đang dần mất khả năng bảo vệ con người trước các cú sốc này. Ngày càng nhiều người có thu nhập nhưng vẫn bất an. Ngày càng nhiều gia đình sở hữu tài sản nhưng không an cư. Và ngày càng nhiều cá nhân “đủ điều kiện trên giấy tờ” nhưng không có nơi dựa vào khi biến cố xảy ra.

Tại Việt Nam, những biến động toàn cầu không diễn ra một cách xa xôi. Chúng thể hiện rất rõ trong đời sống hàng ngày: chi phí sinh hoạt tăng nhanh hơn thu nhập, nhà ở vượt khỏi khả năng tiếp cận của phần lớn người trẻ, giáo dục ngày càng tốn kém nhưng không đảm bảo đầu ra, trong khi việc làm ổn định trở nên hiếm hoi.

Nhiều người buộc phải tự xoay xở trong các mạng lưới không chính thức: vay mượn cá nhân, đầu tư rủi ro, làm nhiều việc cùng lúc để “giữ nhịp sống”. Những giải pháp này có thể giúp tồn tại ngắn hạn, nhưng không tạo ra một nền tảng bền vững cho tương lai.

Vấn đề không nằm ở việc con người thiếu nỗ lực, mà nằm ở chỗ cách tổ chức đời sống hiện tại quá phụ thuộc vào tiền và các hệ thống bên ngoài. Khi tiền tệ mất giá, việc làm biến động hoặc chính sách thay đổi, con người gần như không có lớp đệm nào để tự bảo vệ mình.

Trong khi đó, rất nhiều nguồn lực thực đang tồn tại nhưng bị phân mảnh: nhà cửa không sử dụng hết, đất đai bỏ hoang, kỹ năng không được chia sẻ, cộng đồng rời rạc và thiếu niềm tin. Những nguồn lực này, nếu được kết nối và vận hành đúng cách, hoàn toàn có thể tạo ra một lớp bảo đảm khác – không dựa trên hứa hẹn, mà dựa trên sự hiện diện và đóng góp thực.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi không còn là: làm sao để kiếm nhiều tiền hơn, mà là: làm sao để tổ chức lại đời sống để không sụp đổ khi tiền không còn là chỗ dựa duy nhất.

Và đây chính là điểm mà một khái niệm mới cần được đặt ra.